Het Schildert

1939

Een rondje met een lach en twee oogjes, een streepje en vier harkjes, geplaatst op een groene grondlijn, onder een vrolijke zon die als een platte schijf in de lucht hangt. Een kindertekening. De eerste pogingen om een representatie van de wereld te geven.

Er wordt door de 2d-didactici wel eens met argwaan over zulke afbeeldingen gesproken. Ze zouden het kind alleen voorbereiden op een tekencarrière vol van clichés. Dat is inderdaad een gevaar. De eerst nog oorspronkelijke tekeningen verworden dan al snel tot stereotiepe prinsesjes, hondjes, en vechtmannetjes. Net zoals de juf ze op het raam tekent. Net zoals de kleurplaten die de kinderen maken. En helaas worden kinderen vaak massaal gecomplimenteerd met deze zo zielloze massakrabbels. Want het ziet er zo knap uit.

Natuurlijk willen de 2d-didactici niet de figuratieve kunst verwerpen. Wie gezien heeft hoe onze voorouders leeuwen en paarden konden schilderen in de grotten van Lascaux laat dat wel uit zijn hoofd . Nee, de boodschap is veeleer: kunst kan zoveel meer zijn dan een figuurlijke afbeelding van iets wat we mooi, leuk, ontroerend of stoer vinden.

Als we die conclusie eenmaal hebben getrokken en we gaan verder denken over wat kunst kan en is, dan komen we al snel bij de emotionele, expressieve en communicatie kwaliteit van kunst. Een kunstwerk kan ook een emotie, een idee of een concept verbeelden.  Dit is zonder twijfel waar. Het is van het grootste belang dat kinderen zich hier bewust van worden en de kans krijgen om er ervaring mee op te doen. Maar ook over deze vorm van kunst wil ik het niet hebben.

Er is nog een derde manier van kunst maken en beleven. Een kunstvorm die niet direct naar iets verwijst en die geen bewuste boodschap met zich meedraagt: de abstracte kunst. Het is mij opgevallen dat er ontzettend weinig aandacht aan deze kunstvorm wordt bestaat door de juffen en meesters voor de klas. Goede methodes bieden er volop oefening in, maar die lesjes worden meestal overgeslagen. Ik vermoed dat de juffen en meesters het eindresultaat niet boeiend genoeg vinden.

Kinderen die niet vanaf het prilste begin in aanraking blijven met de abstracte kunst zullen deze negatieve houding overnemen. Ze maken liever een bont plakwerkje vol glitters dan een gestileerde beeld op het platte vlak.
Toch ben ik er van overtuigd dat kinderen van nature uitermate geboeid zijn door abstracte kunst. Ik zal een voorbeeld uit de praktijk geven. In de multiculturele kleuterklas waar ik op het moment stage loop waren twee kinderen op het krijtbord aan het tekenen. Ze zijn allebei op zo’n tienduizend kilometer afstand van Nederland geboren, en ook op ongeveer diezelfde afstand van elkaar. Nu stonden ze naast elkaar te tekenen. Toen ik erbij kwam zag ik meteen dat ze allebei schrijftekeningen aan het maken waren. Dat zijn krabbels die op letters en woorden lijken. In dit geval leken ze niet op onze letters en woorden. Zij tekende opvallende afwisselingen van rechte en kromme lijnen, hij tekende iets wat duidelijk op karakters leek.
Ik besloot om met ze mee te doen. Eerst mocht zij een paar lijnen trekken. Daar maakte ik dan weer een paar lijnen aan vast. En dan was hij aan de beurt. Zo tekende we het hele bord vol. Allemaal lijnen en golfjes die zonder bewuste logica door elkaar heen liepen. Prachtig om te zien, vonden we alle drie. En ook de andere kleuters kwamen vol bewondering naar ons kunstwerk kijken.
Daarna bedacht ik een ander spel. Ik tekende een raster op het bord. Daar zijn kinderen altijd dol op. Gewoon een groot boter-kaas-en-eieren veld. In dat veld zette ik een kruisje en daarna een rondje. Het tekende ook een rondje. Zij een driehoekje. Ik een ruit. Hij een vlieger. Zij een spiraal. Ik een haak. Hij een zigzag. Zij een stip. En zo gingen we door, tot het hele veld vol was. Daarna veegden we het uit, tekende hij of zij een nieuw raster en begonnen opnieuw.
Dit spel vonden de andere kleuters zo leuk dat ze het na gingen doen. Achttien kleuters, uit twaalf verschillende landen, allemaal gefascineerd door de zelfde vormen en tekens.

Wat fascineerde de kleuters nu zo aan deze manier van tekenen? Wat fascineert mij nu zo aan een werk van Mondriaan? Ik durf daar geen antwoord op te geven. Er zijn filosofen, antropologen en kunstenaars die daar veel meer over weten.
Voor mij, als schoolmeester, werkzaam in de praktijk, is vooral de constatering dat het ze fascineert van belang. Ze willen abstraheren. Ze kunnen bevlogen raken door de onbewuste, misschien wel metafysische schoonheid van abstracte kunst.  Het is aan mij om er voor te zorgen dat ze dat nooit verleren.